Koningshoeven

De dorpsnaam is terug te voeren op hooggelegen veengronden tussen beekdalen, waarvoor de Reusel echter de enige kandidaat lijkt. In de 12e eeuw was het aantal inwoners van de regio blijkbaar zodanig groot dat het de bouw van een kerk rechtvaardigde in een zelfstandige parochie, in eerste instantie geïsoleerd tussen een aantal woonkernen. Het tegenwoordige centrum van Moergestel zou zich pas in de 16e eeuw beginnen te ontwikkelen. Gedurende vele eeuwen was Moergestel een heerlijkheid, waarvan de heren vanaf de 14e eeuw zetelden in kasteel Nieuwenhof, gelegen in het noordelijk deel van het huidige dorp. Sinds 1840 is het gebouw bevrouwd door Zusters van Liefde en onderging het een aantal ingrijpende verbouwingen en uitbreidingen. Een deel dateert nog van de 18e eeuw, ook de slotgracht bestaat nog steeds. Het staat nu bekend onder de naam Sint-Stanislausgesticht. Van het oorspronkelijke kasteel resten nog de keldergewelven en enkele muren. Tot aan de Franse tijd behoorde Moergestel tot het Kwartier van Oisterwijk, dat weer onderdeel vormde van de Meierij van Den Bosch. De gemeente Moergestel omvatte behalve een kleine dorpskom ook de buurtschappen Vinkenberg, Heizen (met Broekzijde), Heuvelstraat en Over het Water (met Hild en Heikant), die vrij zeker zijn ontstaan uit herdgangen. Het dorp maakt sinds een gemeentelijke herindeling in 1997 deel uit van de gemeente Oisterwijk. De leerindustrie en met name de schoenindustrie is van oudsher verweven met Moergestel. Van de vele schoenfabrieken bestaat alleen nog Hofleverancier Van Bommel, dat werd opgericht in 1734 en nu al 9 generaties een familiebedrijf is. In Moergestel is het geografisch middelpunt van de Benelux te vinden en wel in het Moergestelse Broek in het beekdal van de Reusel ten zuidoosten van het dorp.

Het beschermde dorpsgezicht van Moergestel is het startpunt van een natuurrijke wandeling die in eerste instantie voert langs de helaas rechtgetrokken beek de Reusel. Na het verlaten van deze beek loopt de route door bosgebied naar en over de dam door het Rietven, met aan beide zijden fraai uitzicht. Na het oversteken van de Moergestelseweg gaat de wandeling verder door landgoed Ter Braakloop en passeert daarbij het mooie Schaapsven en zandverstuiving de Pierenberg. De Sparrendreef is een deel van de Hollandseweg, een oude handelsroute die van Maastricht naar Dordrecht liep. Na het verlaten van deze dreef loopt de route naar het 16 ha grote Galgeven. Bij het Galgeven volgt het pad ca. ¾ van de omtrek om dan vervolgens af te buigen door landgoed Brekxse Hoven richting Kerkeindse Heide, die helaas wordt doorsneden door snelweg A58. De Eindhovenseweg leidt dan langs Abdij Koningshoeven en de Torentjeshoeve richting Tilburg centrum via de ophaalbrug over het Wilhelminakanaal. Voor het bereiken van het centrum wordt de grootste stadshaven van Noord-Brabant, de in 1923 in gebruik genomen Piushaven overgestoken. Een deel van de haven is in gebruik is als museumhaven waar een aantal fraaie historische binnenvaartschepen te bewonderen is, die naast authenticiteit ook een woonfunctie hebben. In de Sint-Josephstraat, een van de oudste straten in Tilburg, staan naast meer recente bebouwing huizen van een dikke honderd jaar oud waarin vroeger textielfabrikanten huisden. Het laatste deel van deze wandeling voert richting station langs de voormalige herdgang de Heuvel, de Heuvelstraat en de naar deze koning vernoemde Willem II straat.

Om in Tilburg een buitenresidentie te hebben gaf hij in 1847 opdracht voor het bouwen van een paleis dat tegenwoordig bekend staat als Paleis Raadhuis. Willem heeft hier echter nooit gewoond, hij stierf 22 dagen voor de oplevering. De kring rond de vorst bestond uit plaatselijke politici en industriëlen en hij onderhield een warme vriendschap met de Tilburgse pastoor Zwijsen, de latere bisschop en aartsbisschop. Dit werd in Den Haag vanwege de traditionele protestantse gezindheid van de Oranjes niet begrepen. Waar Willem gepast zou hebben in het rijtje LHBTIQA+ is niet helemaal helder, uit documenten in het Koninklijk Huisarchief is echter gebleken dat vrijwel zeker is dat hij de herenliefde heeft geconsumeerd naast zijn huwelijkse acrobatiek met Anna Paulowna, die toch 5 kinderen heeft opgeleverd.

Van 1648 tot 1809 was de kerk, zoals algemeen in Nederland voorkwam, in  handen van “de protestanten”. Na de zeker niet vrijwillige overdracht aan “de katholieken” was dat kleine lapje kerkhofgrond het enige wat de hervormden nog uit het vuur wisten te slepen.

De oplettende beschouwer van het bronzen sculptuur zal in zijn achterzak een portemonnee van Hurkmans ontdekken. Hurkmans Lederwaren B.V. is opgericht in 1998, gevestigd in Moergestel en produceert tassen en kleine lederwaren. Voor het kunstwerk werd model gestaan door een heuse edoch gepensioneerde schoenmaker. Leuk gemaakt door kunstenaar Hans van Brunschot.

De ruilverkaveling in de jaren 60 van de vorige eeuw moest een oplossing bieden voor het totaal versnipperde boerenlandschap. In het kader daarvan werd menige beek in Brabant verlost van haar kronkelende natuurlijke bedding en rechtgetrokken als langs een liniaal. Helaas was dit ook het geval met de Reusel, die ontspringt ten zuidwesten van het dorp Reusel op het, t.o.v. de lagere kleigronden in het noorden, relatief hoger gelegen zogeheten massief van Brabant, dat zich uitstrekt van Maastricht tot in Wales (de stroomrichting van de Brabantse beken is daarom grofweg naar noordelijke kompasstreken). Tussen Moergestel en Oisterwijk gaat de Reusel over in de Achterste Stroom. Langs de beek stonden ooit drie watermolens waarvan een aan het Stokeind te Moergestel, er is helaas niets van bewaard gebleven. Gelukkig is de laatste decennia een kentering gekomen in het omgaan met water- en natuurbeheer. Inmiddels zijn in heel Brabant projecten gestart on de rechtgetrokken stroompjes weer ouderwets te laten meanderen. Om de huidige saaie en brede, meer op een kanaal gelijkende Reusel met nauwelijks stroming weer in zijn oude glorie te herstellen is het project ‘Beekherstel Reuseldal” gestart. Daarvan is het deel Reusel Baarschot-Diessen recentelijk gerealiseerd. Streven is het beekdal in zijn oude luister te herstellen met meer ruimte voor water, natuur en recreatie. Daardoor kunnen hoge waterstanden beter worden opgevangen en is er een positief effect op de grondwaterstand. Het geheel van maatregelen zal uiteindelijk moeten leiden tot een toename van de kwaliteit van het ecosysteem.

De Oude Hondsberg en de Oisterwijkse Bossen en Vennen maakten daarvan deel uit. In 1912 werd het landgoed in delen verkocht, waarbij Natuurmonumenten de Oisterwijkse Bossen en Vennen aankocht. De ongeveer 63 hectare grote Oude Hondsberg vormt tegenwoordig samen met Ter Braakloop en Galgeven een bestuurseenheid van Brabant Landschap. Door de Oude Hondsberg baant de kronkelende Reusel zich een weg en onderscheidt zich het Rietven door een bewandelbare dam die het ven doorsnijdt. Voor wie er oog voor heeft kan genieten van libellesoorten als de grote roodoogjuffer. De bebossing bestaat uit naald- en loogbomen waarbij ernaar wordt gestreefd invasieve exoten als de woekerende Amerikaanse eik te vervangen door inheemse soorten.

Zandverstuivingen als de Pierenberg zijn meestal ontstaan door te intensieve begrazing van heidevelden. Door verstuiving en afgravingen heeft de “berg” in de loop van de jaren aan hoogte verloren, vrijgekomen wortels van vliegdennen illustreren dat. Dat weerhoudt met name de jeugd er niet van hier hun overtollige energie kwijt te raken door klauteren, graven en crossen.

Het Galgeven ligt in een heuvelachtig terrein en is een van de grootste vennen van het Oisterwijkse vennengebied. Op een van de heuveltjes rond het ven stond lang geleden een galg, mogelijk heeft het ven daaraan zijn naam te danken. Tegenwoordig moeilijk voor te stellen maar in die tijd was dit een zanderig gebied met alleen lage begroeiing. Opvallend in vergelijking met andere vennen in dit gebied is het vrijwel afwezig zijn van dierlijk en plantaardig leven in het water. Dit in tegenstelling tot het prachtige “bijvennetje” aan de zuidwest zijde dat een uitbundige plantengroei kent. Redenen hiervoor moeten worden gezocht in het industriële gebruik van het Galgeven vanaf het begin van de 19e eeuw. De Tilburgse ondernemer Van den Bergh, bekend van de AaBe wollenstoffenfabriek, liet hier vanwege de goede waterkwaliteit de wol “vollen”. Vollen is een nabewerking van geweven wollen stof, waarbij warm water, volaarde en urine werd gebruikt. Naar de ondernemer is het ven in de volksmond ook wel Berghven genoemd. Er was een volmolen gebouwd en zelfs een kleine arbeidersnederzetting, waarvan niets is overgebleven. De eiken- en lindebomen die ooit rond de verdwenen molen stonden onderscheiden zich van andere, later geplante bomen in de omgeving door hun beduidend grotere dikte. Dit geeft een indicatie waar ooit de bebouwing te vinden was. De voormalige activiteiten hebben echter ernstige vervuiling van het water tot gevolg gehad, nog verergerd door latere aanplant van dennen langs de oevers, waardoor het ven stikstofrijker werd door naaldval. De zuurgraad van het water is te hoog, er zijn pogingen gedaan dit te verbeteren door onder andere kalkrijk water uit de ondergrond in het ven te laten. Om de natuurkwaliteit van het ven verder te verbeteren zijn de dennen langs de noordelijke oever gekapt en is de strooisellaag verwijderd. Zoveel moeite om de diepe ecologische voetafdruk van die lekkere warme wollen AaBe dekens uit te wissen!

Het Galgeven is een van de grootste vennen in deze omgeving. Zo’n 300 jaar geleden was hier vrijwel alleen hei en wat zandverstuivingen. De meeste vennen zijn door de wind ontstaan, ook dit ven. De wind kon op kale plekken in de hei het zand wegblazen totdat een slecht waterdoorlatende laag was bereikt. Daar bleef het regenwater dan op staan. De wind komt voornamelijk uit het zuidwesten en daarom heeft de noordoostkant van vennen vaak een hoge zandrand. Dat is ook hier te zien. Later zijn op deze woeste gronden grove dennen geplant. Vennen zijn vaak van nature zuur, alleen hier was het extreem zuur geworden waardoor bijzondere planten in het ven verdwenen. Planten die het wel goed konden overleven waren het veenmos, de knolrus en het pitrus. Vanaf 2005 is er een aantal jaren kalkrijker water in het ven gepompt. Ook zijn de dennen aan de rand van het ven weggehaald, omdat die het water en de bodem verder verzuren. Nu verschijnt de moerashertshooi op de ondiepe venranden en kleurt die in de zomermaanden mooi geel. Ook de gagel doet het goed. Deze houtachtige plant tot zo’n anderhalve meter hoogte groeit langs het ven en draagt in maart en april oranjeachtige katjes waar het stuifmeel lekker van wegwaait. De bladeren van de plant kun je tussen je lakens leggen als je geen vlooien wilt hebben. Je kunt ook van een gagelbiertje genieten als je de wandeling straks hebt afgerond. In deze arme zandstreken werd vaak gagel in plaats van hop gebruikt bij de bereiding van bier.

De nog resterende heidegebieden zijn een aantrekkelijke biotoop voor een scala aan amfibieën en hagedissen. Bijzonder en niet makkelijk herkenbaar zijn de restanten van een wel zeer primitieve kampeergelegenheid op het terrein. Dit is één van de tien beschikbare kampterreinen die liggen in het Kampeerbos Rendierhoeve en die gebruikt worden door de scouting. Er is geen stromend water, het water komt hier nog uit de pomp! Op oude kaarten is de naam Kerkeindse Heide niet te vinden, er is sprake van Beertsche Heide en Buntsche Heide. Pas na de stichting van abdij Koningshoeven aan het einde van de 19e-eeuw duikt de naam Kerkeindse Heide op die wel een relatie zal hebben met het oude buurtschap Kerkeind dat deel uitmaakt van Moergestel.

Na de Eerste Wereldoorlog werden kloostergebouwen en het omringend terrein aangekocht door textielfabrikant Adolf van den Bergh, eigenaar van de welbekende AaBe fabriek. De naam “Rendierhoeve” vindt hoogstwaarschijnlijk zijn oorsprong in het AaBe-logo waarop immers sinds jaar en dag een rendier prijkt. Sinds 1952 stelde hij het complex voor een twintigtal jaren ter beschikking aan de scouting. Na 1970 kwamen gebouwen en grond weer in het bezit van de trappisten van Koningshoeven, die het later weer doorverkochten aan een particuliere partij. In 2006 verkreeg de Rendierhoeve vanwege de cultuur-historische betekenis de status van rijksmonument. Momenteel wordt gewerkt aan restauratie en herbestemming van het complex. Er schijnen plannen te zijn voor logiesmogelijkheden en een restaurant. Het voormalig café Halfweg zou dan na meer dan een eeuw zijn oude horecafunctie weer terugkrijgen met inbegrip van een terras waarop wandelaar en fietser de vermoeide benen kan strekken.

Het gedeelte van de Hoevenseweg vanaf de brug over het zijkanaal tot aan de grensscheiding met de gemeente Hilvarenbeek is in 1924, ter gelegenheid van de onthulling van het standbeeld van Willem II op de Heuvel, omgedoopt in Koningshoeven. Deze straat liep dus eens van de St. Josephstraat tot aan de Trappistenbrug. De naam kwam echter al in de 19e eeuw officieus voor. In 1834 kocht namelijk de prins van Oranje, de latere koning Willem II, in de Tilburgse buurt De Hoeven twee boerenhofsteden met bouw- en weiland en heidegrond, de Willemshoeve en de Sophiahoeve. Rond dezelfde tijd liet hij ten behoeve van deze hoeven een grote schaapskooi bouwen op het grondgebied van Berkel-Enschot en liet een begin maken met de ontginning van de woeste gronden.

Hier worden onder het toezicht en de verantwoordelijkheid  van de monniken alle La Trappe bieren ontwikkeld en gebrouwen. Wereldwijd zijn er slechts zeven Trappistenbrouwerijen die het logo Authentic Trappist Product mogen voeren. Zes hiervan komen uit België, één uit Nederland en dat is het trappistenbier van Koningshoeven. In het proeflokaal kan worden genoten van de verschillende La Trappe bieren, de kloosterwinkel biedt een spiritueel en ook een meer aards assortiment. Het Gastenhuis biedt mogelijkheden voor overnachting.

Aan de Koningshoeven hebben vanaf de tweede helft van de 19-eeuw vermogende Tilburgers hun huizen, villa’s of kasteeltjes laten bouwen. Daarvan heeft een enkele inmiddels de monumentenstatus verworven, de uit 1886 stammende villa aan Koningshoeven 20 die inclusief interieur vrijwel geheel ongewijzigd is gebleven. Een grote tuin met imposante toegangspoort omringt het stijlvolle pand. Niet op een monumentenlijst staat aan Koningshoeven 79-81 villa Fleurette, gebouwd eind 19e eeuw. Sinds 1945 is het gebouw gespitst in twee villa’s onder een kap. Oorspronkelijk droeg het de naam Biezenweide en er was lange tijd een bloemenhandel gevestigd. Huisnummer 83 is het voormalige koetshuis van de villa. Ook geen monument maar wel monumentaal is Villa Dennenhaghe met bijbehorend koetshuis, adres Koningshoeven 63, uit bouwjaar 1850. De bovengenoemde panden zijn waarschijnlijk alle gebouwd in opdracht van de puissant rijke Tilburgse textielfabrikant Caspar Houben en ontworpen door architect Eduard Frenau. De villa aan Koningshoeven 66 kent een interessante voorgeschiedenis. Hier lag een theetuin inclusief roeivijver en speeltuin, destijds een begrip in Tilburg. Er werd zelf in 1905 een wielerbaan van 300 meter aangelegd, die evenwel een kort leven beschoren was en al in 1914 verdween richting Apeldoorn. In 1917 liet de handelaar, grossier en verzendhuis in wollen manufacturen Piet Smits er villa Josephineahof bouwen, ontworpen door de architecten Jan van Teeffelen en Petrus de Nijs uit Bergen op Zoom. De villa werd in 1953 omgedoopt in Huize Eigenhorst toen het een bestemming kreeg als jongensinternaat. Later werden er paviljoens bijgebouwd en werd opnieuw de naam gewijzigd, ditmaal in De Schalmen. Na leegstand werden de gebouwen in de jaren 90 van de vorige eeuw gekraakt door jongeren en studenten die in 2001 het complex met de villa en andere gebouwen wisten te kopen voor een dikke twee miljoen gulden. De villa werd gesplitst in drie delen en er werden op het terrein woningen en appartementen gerealiseerd in de voormalige paviljoens.

Na het overlijden van de koning kwam het in bezit van de Tilburgse textielbaron Caspar Houben. In 1970 vestigde de Tilburgse kunstenaar Nico Molenkamp zich hier met zijn gezin en richtte er zijn atelier in. Later, in 1983, zou zijn dochter en eveneens kunstschilder Charlotte samen met de in 20127 overleden pianist Ad de Roij het rijksmonument aan Koningshoeven 20 betrekken, vlak bij haar ouderlijk huis waar zij opgroeide temidden van rust en natuur in een op beeldende kunst gericht milieu.

Aan de Kempenbaan eist het oude kloostergebouw Cenakel met daarnaast twee imposante woontorens die als gigantische zwarte monolieten daar ver bovenuit torenen alle aandacht op. Het klooster dateert van 1908 toen het in gebruik werd genomen door een van oorsprong Franse kloosterorde, de “Congregatie van onze Lieve Vrouw der afzondering in het Cenakel”. Door de aanleg van een verbindingsweg naar de rijksweg Tilburg-Breda vreest de congregatie dat het gedaan is met de rust en besluit te vertrekken. In het vervolgens aan de gemeente overgedragen gebouw worden het Conservatorium en de Dansacademie gevestigd. Omdat de gemeente met in het achterhoofd een mogelijke sloop het noodzakelijke onderhoud aan de gebouwen laat versloffen gaat de conditie ervan snel achteruit en moeten zelfs delen worden afgesloten. Nadat de beide onderwijsinstellingen in 1996 naar de binnenstad waren verhuisd leek sloop onafwendbaar. Vanuit Stichting Tivolifonds, die culturele projecten ondersteunt, kwamen echter geluiden om het Cenakel van de ondergang te redden. Het zou vanwege de zeer slechte staat niet meer lukken om het gehele complex te restaureren, alleen de voorgevel en de linkervleugel overleefden de slopershamer en hebben een woonfunctie gekregen. Op de vrijgekomen ruimte worden in opdracht van WonenBreburg door Bedaux De Brouwer Architecten de twee bovengenoemde woontorens ontworpen. De fraai gerestaureerde kapellen in het oude klooster zijn in gebruik als culturele ontmoetingsruimten. De in 1996 opgerichte Stichting Het Cenakel coördineert, onder meer in samenwerking met  Stichting Muziek Evenementen, een brede waaier aan evenementen zoals muziekuitvoeringen en exposities. Daarnaast maken ook individuele musici, koren en muziekensembles gebruik van de mogelijkheid zelf concerten te organiseren.

De oude brug over de Piushaven dateert uit 1923. Het was een verbinding tussen het centrum van Tilburg, de Koningshoeven en verderop Moergestel. De draaibrug wordt nog steeds handmatig opengedraaid en verkeert nog in originele staat, het staal van de brug is geklonken.

Het brugdek komt bij het openen in het midden te liggen en aan beide zijden kunnen schepen langsvaren. Onduidelijk is of de plannen om een goederentram over deze brug te laten rijden uitgevoerd zijn. Een brugwachtershuisje en een brugwachterswoning completeren het ensemble. Vooral recreatievaart maakt gebruik van de brug. Iets verderop ligt sinds 2013 de nieuwe brug over de Piushaven genaamd ‘Den Ophef’, een ontwerp van John Körmeling. De oude brug is nog slechts voor fietsers en voetgangers toegankelijk. Het brugdek wordt soms ook gebruikt voor culturele evenementen. Zo is op dit ‘podium’ wel eens een tenniswedstrijd gespeeld. Het is te danken aan John La Haye en Caroline Docters van Leeuwen van de Stichting Thuishaven Tilburg dat de Piushaven nog bestaat. Er waren rond 1995 serieuze plannen de Piushaven te dempen. Door het organiseren van evenementen waaronder MariVin en acties met affiches als ‘Tilburg Havenloos, Haveloos Tilburg’ is het tij gekeerd en is het nu een bruisend gebied in de stad.

In 1999 verzocht Stichting Thuishaven Tilburg de Rijksdienst voor de Monumentenzorg om het ensemble een beschermde status te geven. Het is geen rijksmonument geworden, maar de gemeente Tilburg heeft voor het ensemble toen wel ‘een intentie tot behoud’ uitgesproken. De draaibrug staat echter wel op de Tilburgse monumentenlijst

“Hier adem ik vrij en voel ik mij gelukkig”

Deze aan Willem II toegeschreven uitspraak, die zijn verbondenheid met Tilburg illustreert, siert nog de gevel van Paleis Raadhuis.

Regelmatig werden en worden activiteiten georganiseerd als bierproeverijen, bokbierfestivals en allerlei workshops. Ooit was het fenomeen Dwalerij een slenterevenement langs de door kraampjes met vintage en streekproducten omzoomde oude straatjes, de horeca zette op die dagen zijn beste beentje voor. Waarom zoiets leuks ter ziele gaat?

Tamelijk zeldzaam is het rituele bad, de mikwe, dat het gebouw rijk is. Het wordt gebruikt bij een belangrijk ritueel dat spirituele reinheid ten doel heeft, zowel voor personen als voor vaatwerk en bestek. Het gebouw is van zowel architectonische als historische betekenis, het heeft de status van beschermd Rijksmonument. De huidige gebruiker is de Liberaal-Joodse Gemeente Brabant Aree Ha Negev, de enige progressief Joodse gemeente in Zuid-Nederland met leden afkomstig uit Nederland, België en Duitsland. Ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan verscheen het boekwerk “Nieuw leven in een oude sjoel, drieënveertig jaar Liberaal Joodse Gemeenschap Brabant” van auteurs Hans Schippers en Ronald Peeters waarin een prominente rol voor de Tilburgse synagoge.